4 ) ذره و خورشيد و آن داستانيست تمثيلى در بيان عشق ميان ذره و خورشيد ، بر وزن سجة الابرار جامى با مقدمه‌يى بنثر از شاعر و اين بيت از آغاز آنست : سخنم كرد بنامش جاويد * ذره را جوهر تيغ خورشيد 5 ) آذر و سمندر ، يا گل و بلبل كه منظومه‌ييست كوتاه در بيان عشق آذر و سمندر بر وزن ليلى و مجنون نظامى . 6 ) سليمان‌نامه يا سليمان و بلقيس در داستان عشق سليمان و بلقيس كه از موضوع‌هاى رائج زمان و جانشين داستان دينى و عشقى يوسف و زليخا بود و چند تن از شاعران از آن براى نظم مثنوى عاشقانه استفاده كردند . سليمان‌نامه بر وزن اسكندرنامهء نظامى در 589 بيت سروده شده و بدين بيت آغاز يافته است : بنام جهانگير دلهاى تنگ * كه آمد سليمانش يك مور لنگ 7 ) محمود و اياز مفصل‌ترين و مهمترين منظومه از مثنويهاى زلالى خوانساريست . موضوع آن بيان عشق سلطان محمود غزنوى ( م 421 ه ) است بغلام محبوبش اياز « 1 » ، و زلالى آن را در جواب خسرو و شيرين نظامى ، بنام شاه عباس سروده است « 2 » . شمارهء بيتهاى آن در بعضى از نسخه‌ها بنزديك 4700 بيت مىرسد و چنين آغاز شده :

--> ( 1 ) - مراد ابو النجم اياز اويماق غلام ترك‌نژاد سلطان محمود غزنويست كه در اواخر عهد وى و در دوران پسرانش محمد و مسعود بمقامهاى نظامى و حكومتى رسيد . مرگش بگفتهء ابن الاثير در سال 449 ه اتفاق افتاد . داستان عشق محمود به دو از ديرباز در ادب فارسى رخنه كرده و در اثرهاى مختلف مانند چهار مقاله ، تذكرة الاوليا ، مثنوى مولوى ، بوستان سعدى و سپس در داستانهاى منظوم دوران صفوى ، و نيز در غزلهاى فارسى صورتها و تعبيرهاى گوناگون عشق مجازى و عرفانى يافته است . ( 2 ) - پيش از زلالى صفى پسر كاشفى سبزوارى [ همين كتاب ، ج 4 ص 537 و جلد حاضر ص 597 ] و انيسى [ همين جلد ص 597 و 873 ] اين داستان را بنظم درآوردند .